خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی و واقیعی بۆ هاوپەیمانێتییپێکهێنەری حکومەتی نوێی عێراق: داینامیکییەتی ناوخۆیی، هاوسەنگیی هێز و ئاسۆکانی سەقامگیری

خەدیجە ئەسکەندەر

پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا لە دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو لە ساڵی٢٠٠٣وە، هەمیشە لەسەر بنەمای لێکتێگەیشتنە کاتییەکان و دابەشکارییتایفی و نەتەوەیی بەڕێوەچووە. پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق بەسەرۆکایەتیی عەلی فالح زەیدی، دەرەنجامی ڕاستەوخۆی ئەم مێژووە ئاڵۆزەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا هەڵگری کۆمەڵێک گۆڕانکاریی قووڵە لە پێکهاتەی هێز وپەیوەندیی نێوان پێکهاتە سەرەکییەکانی حکومەت. ئەم کابینەیە لە کاتێکدادەستبەکار دەبێت کە وڵاتەکە بە دۆخێکی سەختدا تێپەڕ دەبێت، لە نێوانپێویستیی متمانەپێدانی دووبارە بە شەقامی ناوخۆیی لەلایەک وڕووبەڕوبوونەوەی گۆڕانکارییە خێراکانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستلەلایەکی ترەوە . بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی کارکردنی ئەم حکومەتە، پێویستەپێکهاتەی ئەو هاوپەیمانێتییە شیبکرێتەوە کە زەمینەی یاسایی و سیاسی بۆسەرکەوتنی عەلی زەیدی ڕەخساند تا کابینەی نوێی حکومەتی عێراقپێکبهێنێت، بەو پێیەی ئەم هاوپەیمانێتییە کۆکەرەوەی کۆمەڵێک بەرژەوەندییدژبەیەکە کە تەنها لە پێناو مانەوە لە دەسەڵاتدا لە دەوری یەک کۆبوونەتەوە.

شیکردنەوە و ڕوانین لەم واقیعە پێویستی بە دوورکەوتنەوە هەیە لە دروشمەسیاسییە باوەکان و سەیرکردنی پرۆسەکە وەک جۆرێک لە گرێبەستی کاتیینێوان نوخبە باڵادەستەکان. دەوڵەتی عێراق لە ئێستادا لە قۆناغێکدایە کەدیموکراسیی تەوافوقی تێیدا گۆڕاوە بۆ ئامرازێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییحزبی، ئەمەش وا دەکات هەر حکومەتێکی نوێ پێش ئەوەی پلان بۆ چاکسازیدابنێت، لە هەوڵی ڕازیکردنی هاوبەشە سیاسییەکانی بێت. لەم سۆنگەیەوە، پێکهێنانی کابینەکەی زەیدی نەک تەنها وەڵامێک نەبوو بۆ داواکاریی فەرمییگۆڕانکاری، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی ماڵی سیاسیی عێراقلە دوای زنجیرەیەک قەیرانی یەک لەدوای یەک کە شەرعییەتی دەسەڵاتیفەرمییان خستبووە ژێر پرسیارەوە.

ناوەڕۆکی ئەو هاوپەیمانێتییەی کە حکومەتی نوێی پێکهێنا، لەسەر سێکۆڵەکەی سەرەکی ڕاوەستاوە کە نوێنەرایەتی سێ پێکهاتە گەورەکەی عێراقدەکەن، بەڵام بە جیاوازیی گەورە لە قەبارەی نفوز و ئامانجەستراتیژییەکانیاندا. جەمسەری یەکەم و بەهێزترین لایەنی ناو ئەمهاوپەیمانێتییە، باڵی شیعەیە کە لە ژێر چەتری چوارچێوەی هەماهەنگیداکۆبووەتەوە. ئەم بەرەیە کە خۆی لە هێزە جیاوازەکانی وەک دەوڵەتی یاسا، هاوپەیمانی فەتح، و لایەنە سیاسییەکانی سەر بە حەشدی شەعبی وڕەوتەکانی تری وەک حیکمە و نەسڕ دەبینێتەوە، توانیویەتی کۆنترۆڵی جومگەسەرەکییەکانی بڕیاردان لە بەغدا بکات. هێزە شیعییەکان دوای کشانەوەیڕەوتی سەدر لە پرۆسەی سیاسی، بۆشاییەکی گەورەی پەرلەمانییان پڕکردەوەو خۆیان وەک تاکە نوێنەری یاسایی و سیاسیی ناوچەکانی ناوەڕاست وباشوور سەپاند، ئەمەش وایکرد پۆستی سەرۆک وەزیران بە تەواوی لە ژێرکۆنترۆڵ و چاودێریی ئەواندا بێت و عەلی زەیدی وەک کاندیدێکی گونجاو بۆقۆناغەکە پێش بخەن.

لە لایەکی ترەوە، جەمسەری کوردی وەک هاوبەشێکی سەرەکی و مێژوویی لەپرۆسەی دەسەڵاتدا بەشدارە، کلیلەکەش لە دەست دوو پارتی باڵادەستدایە کەپارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانن. بەشداریکردنی کورد لەم هاوپەیمانێتییە نوێیەدا هاوشێوەی قۆناغەکانی ڕابردوونەبوو، بەڵکو لەسەر بنەمای کۆمەڵێک مەرجی پێشوەختە و نووسراو بوو کەپەیوەستن بە پاراستنی قەوارەی دەستووریی هەرێمی کوردستان وچارەسەرکردنی ڕیشەیی کێشە داراییەکان. پارتە کوردییەکان، بەتایبەت پارتیدیموکراتی کوردستان، چوونە ناو ئەم هاوپەیمانێتییەیان وەک تاکە ڕێگا سەیرکرد بۆ گەرەنتییکردنی شایستە داراییەکانی هەرێم، مووچەی فەرمانبەران، دۆزینەوەی میکانیزمێکی یاسایی بۆ هەناردەکردنەوەی نەوت و جێبەجێکردنیماددەی ١٤٠ی دەستوور. یەکێتی نیشتمانیی کوردستانیش بەهەمان شێوە، پاراستنی پێگەی خۆی لە بەغدا و گەرەنتییکردنی پۆستی سەرۆک کۆماری وەکبنەمایەک بۆ مانەوە لە هاوپەیمانێتییەکە بەکارهێنا.

جەمسەری سێیەم کە پێکهاتەی سوننەیە، لە ڕێگەی هاوپەیمانی هێزەسوننەکانەوە بەشدارە کە حزبی تەقەدووم و هاوپەیمانی سەروەریسەرکردایەتی دەکەن. واقیعی سیاسیی سوننەکان لەم قۆناغەدا زیاتر مەیلیبەرەو دەستکەوتی ناوخۆیی و خزمەتگوزاری هەیە. ئامانجی سەرەکییسەرکردە سوننەکان لە چوونە ناو ئەم ڕێککەوتنە، بەدەستهێنانی بودجەی تایبەتبوو بۆ ئاوەدانکردنەوەی پارێزگاکانی وەک ئەنبــار، نەینەوا و سەڵاحەددین، لەگەڵ یەکلاکردنەوەی دۆسیەی ئاوارەکان و چارەسەرکردنی کێشە ئەمنییەکانکە لە دوای شەڕی داعشەوە بە هەڵپەسێردراوی ماونەتەوە. ئەم سێ جەمسەرەپێکەوە فۆرمێکی نوێی تێکەڵاو لە دەسەڵاتیان دروستکردووە کە تێیدا هەرلایەنێک هەوڵ دەدات زۆرترین ئیمتیاز و دەستکەوت بۆ پێکهاتەکەی خۆیبەدەستبهێنێت، ئەمەش وا دەکات هەمیشە ئەگەری پێکدادانی بەرژەوەندییەکانلە ئارادا بێت.

سروشتی کارکردنی ئەم هاوپەیمانێتییە لەسەر بنەمای متمانەی سیاسیی قووڵدانەمەزراوە، بەڵکو هاوسەنگییەکی لەرزۆکە کە تێیدا هەر لایەنێک لایەنەکەی تروەک ڕکابەرێکی کاتی دەبینێت. لە ناوخۆی هاوپەیمانێتییەکەدا، پرۆسەیبڕیاردان بە قۆناغێکی یەکجار سەختدا تێپەڕ دەبێت، چونکە هیچ لایەنێک ئامادەنییە لەو پشکانە خۆش بێت کە بە مافی یاسایی یان مێژوویی خۆی دەزانێت. ئەم داینامیکییەتە نەرێنییە وایکردووە کە بڕیارە گرنگەکانی دەوڵەت، وەکپەسەندکردنی یاسای بودجە یان گۆڕانکاری لە پۆستە سیادییەکاندا، ببنە هۆیدروستبوونی قەیرانی سیاسیی بەردەوام. عەلی زەیدی وەک سەرۆک وەزیران، خۆی لە ناوەڕاستی ئەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا دەبینێتەوە؛ ئەو پێویستە لە لایەکەوەڕەزامەندیی هێزە شیعییەکان بەدەستبهێنێت کە هێناویانەتە سەر دەسەڵات، ولە لایەکی تریشەوە بەڵێنەکانی بە کورد و سوننە جێبەجێ بکات بۆ ئەوەی ڕێگریبکات لەمەترسییەکانی سەر حکومەتەکەی.

ئەم جۆرە لە بەڕێوەبردن، کە پێی دەوترێت دیموکراسیی تەوافوقی لە واقیعیعێراقدا، گۆڕاوە بۆ پەکخستنی دامەزراوەیی. کاتێک بڕیارەکان لە دەرەوەیپەرلەمان و لە کۆبوونەوەی سەرکردە حزبییەکاندا دەدرێن، ڕۆڵی چاودێرییپەرلەمان کەم دەبێتەوە و پڕۆسەی لێپرسینەوە نامێنێت. شیکاریی دۆخەکەنیشانی دەدات کە ئەم هاوپەیمانێتییە ناتوانێت چاکسازیی ڕیشەیی لەسیستمی کارگێڕی و ئابووریی عێراقدا بکات، چونکە هەر چاکسازییەکپێویستی بە دەستکاریکردنی ئەو ئیمتیاز و پشکانە هەیە کە پارتە سیاسییەکانبۆ خۆیانیان دابین کردووە. بۆیە، داینامیکییەتی ناوخۆیی هاوپەیمانێتییەکەزیاتر مەیلی بەرەو پاراستنی دۆخی باو (Status Quo) هەیە نەک گۆڕانکاری، ئەمەش گەورەترین مەترسییە بۆ سەر پاشەڕۆژی سەقامگیری لە وڵاتدا چونکەناتوانێت وەڵامی خواستە ڕاستەقینەکانی هاوڵاتیان بداتەوە.

ڕووداوی ڕەتکردنەوەی پێنج وەزیرەکە لە کاتی پێشکەشکردنی کابینەیحکومەت بە پەرلەمان، نموونەیەکی زەق و بەرجەستەی ئەو درزە قووڵانە بوو کەلە ژێر پەردەی هاوپەیمانێتییەکەدا بوونیان هەیە. ئەم کێشەیە تەنها پەیوەندی بەناوی کەسەکانەوە نەبوو، بەڵکو ململانێیەکی قووڵ بوو لەسەر نفوز وکۆنترۆڵکردنی وەزارەتە ستراتیژییەکان. لە ڕووی یەکەمەوە، ئەم قەیرانەنیشاندەری پەرتبوونی توندی ناو ماڵی سوننە بوو. کاتێک حزبی تەقەدومکاندیدەکانی خۆی پێشکەش کرد، لایەنە ڕکابەرەکانی تری سوننە وەکهاوپەیمانی عەزم و کەسایەتییە سەربەخۆکان، هەستیان بە پەراوێزخستن کرد وبە توندی لە ناو پەرلەماندا دژی ئەو کاندیدانە وەستانەوە. ئەم ململانێ ناوخۆییەسەلماندی کە سەرکردایەتی سوننە خاوەنی یەک بڕیار نییە و هێشتا پۆستەوزارییەکان وەک غەنیمەی شەڕی دەسەڵاتی ناوخۆیی سەیر دەکرێن.

لە لایەکی ترەوە، فلتەرە یاسایی و چاودێرییەکان ڕۆڵی گرنگیان بینی لەمڕەتکردنەوەیەدا. دەستەی دەسپاکی و لێپرسینەوە و دادوەری تێبینیی توندیانلەسەر مێژووی پڕۆفیشناڵ و سیاسیی بەشێک لە کاندیدەکان هەبوو. بوونیمەلەفی گەندەڵی، گومان لەسەر پاکی دارایی، یان پەیوەندیی ڕابردوو بە حزبیبەعسی هەڵوەشاوە، هۆکاری یاسایی بوون کە پەرلەمانیان ناچار کرد دەنگبەو کاندیدانە نەدات. ئەم پێشهاتە نیشانی دا کە تەنانەت لە ناو لوتکەیدەسەڵاتیشدا، ناتوانرێت بە تەواوی چاوپۆشی لە یاسا و ڕێساکان بکرێتکاتێک فشارێکی میدیایی و جەماوەریی گەورە لە ئارادا بێت. هێزەسیاسییەکان درکیان بەوە کردبوو کە تێپەڕاندنی کەسایەتییەک کە گومانیگەندەڵی لەسەر بێت، لە پێگەی ئەوان لە بەردەم دەنگدەرانیان کەم دەکاتەوە.

جگە لەمە، باڵی شیعە (چوارچێوەی هەماهەنگی) ڤیتۆیەکی ناڕاستەوخۆ بەڵامتوندی بەکارهێنا دژی هەندێک لە کاندیدەکان کە پێیان وابوو لە داهاتوودا دەبنەسەرئێشە بۆ سیاسەتی گشتیی بەغدا. بۆ نموونە، کاندیدەکانی پەیوەست بەوەزارەتە دارایی یان ئەمنییەکان پێویست بوو نەک تەنها لە ناو پێکهاتەکەیخۆیان، بەڵکو لە لایەن چوارچێوەی هەماهەنگییەوە گڵۆپی سەوزیان بۆداگیرسێت. ئەم ڕەتکردنەوە پێنج قۆڵییە کاتێکی زۆری لە حکومەتەکەی زەیدیکوشت و. ئەوەی نیشانداین کە پێکهێنانی کابینە لە عێراقدا پرۆسەیەکی"میکانیکی" نییە کە بە دەنگدانی زۆرینە تەواو بێت، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆز و تاقەتپڕوکێنی سازشکردنە کە تێیدا دەکرێت تەواوی حکومەتەکە لەپێناو یەکپۆستی وەزاریدا پەکیــبکەوێت.

یەکێک لە گەورەترین ئەو دەرهاوێشتانەی کە هاوپەیمانێتیی نوێ ڕووبەڕوویدەبێتەوە، پرسی سەروەریی دەوڵەت و بوونی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکانە (Non-state actors) کە زۆربەیان گرووپ و هێزی چەکدار و خاوەن پێگەی سیاسین. لە عێراقی ئێستادا، جیاکارییەکی ڕوون لە نێوان هێزە فەرمییەکانی دەوڵەت وگروپە چەکدارەکاندا نەماوە، بەو پێیەی بەشێک لەو گروپانە لە ڕێگەی باڵەسیاسییەکانیانەوە بەشدارن لە خودی هاوپەیمانێتیی پێکهێنەری حکومەتدا. ئەمدۆخە دژیەکییە یان پارادۆکسێکاڵە  (Paradoxical) وایکردووە کە بڕیاریسیاسی و ئەمنیی عێراق تووشی جۆرێک لە دووبەرەکیی  ببێت. لە کاتێکداعەلی زەیدی وەک سەرۆک وەزیران و فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکانهەوڵ دەدات عێراق وەک دەوڵەتێکی سەقامگیر و پابەند بە یاسانێودەوڵەتییەکان نیشان بدات، گروپە چەکدارەکان دەتوانن لە دەرەوەیڕەزامەندیی ئەو، بڕیاری سەربازی بدەن، یان هێرش بکەن.

ئەم واقیعە شەرعییەتی  دەوڵەت بەتایبەتی لەڕووی ناوخۆی حکومەتەوە دەخاتەژێر پرسیارەوە. کاتێک هاوڵاتی دەبینێت کە بڕیارە گرنگەکانی پەیوەست بەئاسایش و ئاشتی لە شوێنێکی دەرەوەی دامەزراوە یاساییەکان دەدرێت، متمانەی بە چەمکی دەوڵەت نامێنێت. گروپە نادەوڵەتییەکان، بەهۆیخاوەندارێتی چەک و سەرچاوەی دارایی سەربەخۆ، توانای ئەوەیان هەیە فشاربخەنە سەر وەزارەتەکان و پڕۆژە ئابوورییەکان بەو ئاڕاستەیەدا بەرن کەخزمەت بە مانەوەی خۆیان دەکات. ئەمەش وایکردووە کە حکومەتی نوێنەتوانێت چەمکی "قۆرخکردنی توندوتیژیی ڕەوا" لە لایەن دەوڵەتەوە جێبەجێبکات، کە بنەمای سەرەکیی هەر دەوڵەتێکی مۆدێرنە. مانەوەی ئەم گروپانە لەدەرەوەی یاسا، هاوپەیمانێتییەکە دەخاتە بەردەم مەترسیی هەمیشەییتەقینەوەی دۆخی ئەمنی، ئەمەش ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر وەبەرهێنانیدەرەکی و گەشەی ئابووری کە کابینەی نوێ بەڵێنی داەە کاریان لەسەر بکات.

عێراق هەرگیز ناتوانێت خۆی لە کاریگەریی جیۆپۆلەتیکی دەوروبەرەکەیدابڕێت، و حکومەتەکەی عەلی زەیدیش لە ژێر تیشکی ئەم واقیعە دەرەکییەلەدایک دەبێت، ململانێی سەرەکی لە گۆڕەپانی عێراق لە نێوان کۆماریئیسلامیی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای هاوپەیمانی ئیسرائیلدایە. ئێران عێراق وەک قووڵاییەکی ستراتیژیی بۆ پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی وئابووریی خۆی سەیر دەکات. بەهۆی ئەو گەمارۆ نێودەوڵەتییانەی لەسەر تارانن، بازاڕی عێراق و سیستمی بانکییەکەی وەک ڕێڕەوێکی هەناسەدان بۆ ئابوورییئێران بەکاردێن. لە ڕێگەی هاوپەیمانە بەهێزەکانی لە ناو چوارچێوەیهەماهەنگیدا، ئێران دڵنیایی دەوێت کە حکومەتی بەغدا هیچ بڕیارێک نادات کەدژی بەرژەوەندییەکانی بێت لە ناوچەکەدا.

لە بەرامبەردا، واشنتۆن فشار دەکات بۆ پاراستنی سەربەخۆیی دارایی عێراق وڕێگریکردن لە بەکارهێنانی دۆلاری ئەمریکی بۆ تەمویلکردنی ئەو لایەنانەی کەلە لیستی تیرۆردان. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە ڕێگەی چاودێریکردنیتوندی بانکی ناوەندیی عێراقەوە، کارتێکی گوشاری بەهێزی بەدەستەوەیە کەدەتوانێت لە چەند کاتژمێرێکدا ئابووریی عێراق تووشی داڕمان بکات ئەگەربەغدا پابەندی ڕێساکان نەبێت. ئەم ململانێیە ئابووری و سیاسییە وا دەکاتحکومەتی نوێ لەنێوان دوو لایەندا ماوەتەوە، هەر ڕووخۆشی و نزیکبوونەوەیەکبۆ لایەنێک، دەبێتە هۆی تووڕەیی لایەنەکەی تر.

مەترسییەکی تر، گرژییەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیلە لە ناوچەکەدا. ئەگەر ئەمگرژییانە سەربکێشن بۆ پێکدادانی ڕاستەوخۆ، عێراق بەهۆی بوونی هێزەبریکارەکانی ئێرانەوە (Proxy forces) بە ناچاری دەبێتە بەشێک لە گۆڕەپانیشەڕەکە. گروپە چەکدارە ناوخۆییەکان دەتوانن بنکەکانی ئەمریکا یانئامانجەکانی تر بە نیشانە بگرن وەک ئەوەی پێشتر کردییان، ئەمەش وا دەکاتحکومەتی فەرمیی عێراق لە بەردەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا وەک دەوڵەتێکیشکستخواردوو (Failed State) دەربکەوێت کە ناتوانێت کۆنترۆڵی یەکێک لەڕەگەزە سەرەکییەکانی  پێکهێنانی دەوڵەت کە خاکە، بکات. ئەم دۆخە هەرێمییەئاڵۆزە وا دەکات کە چارەنووسی هاوپەیمانێتیی پێکهێنەری حکومەت زیاترلەوەی لە بەغدا بڕیاری لەسەر بدرێت، لە پایتەختەکانی دەرەوەدا یەکلابکرێتەوە.

دۆسیەی