پەیوەندییەکانی ئێران و چین، پێشنازی ترامپ بۆ بردنی یۆرانیۆمی پیتێندراو

نووسینى: خەدیجە ئەسکەندەر

لەکاتێکدا ململانێی سەربازیی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا بەردەوامە لەسەرلەنوێ داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەیوەندی ستراتیژی نێوان تاران و پەکین ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەیەکی توند دەبێتەوە. لەکاتێکدا چین وەک کڕیاری سەرەکی ئێران دەمێنێتەوە کڕینی زیاتر لە 90%ی هەناردەکردنی نەوتەکەی پەکین بەشێوەیەکی ڕژد هەوڵدەدات سستبوونی وزەی جیهانی لە گەرووی هورمز کەمبکاتەوە بەبێ ئەوەی بچێتە ناو ململانێی ئۆپەراسیۆنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆن. 
 
ئێران و چین- پەیوەندییەکان
 
چین و ئێران هاوبەشییەکی پراگماتیک و ناهاوسەنگ دەپارێزن کە ڕەگ و ڕیشەی لەخواستی دوولایەنە و هاوبەشی هەردوولا هەیە بۆبەرەنگاربوونەوەی کاریگەرییەکانی ڕۆژئاوا. چین بە ڕێکەوتنێکی هاوکاری٢٥ ساڵەی ئێرانەوە بەستراوەتەوەو گەورەترین هاوبەشی بازرگانی ئێرانە، کڕیاری سەرەکییە لە نەوتی خاو کەداشکاندنی زۆری بۆ کراوە. لەبەرامبەردا چین سەرچاوە گرنگەکانی وزە دەستەبەر دەکات لەهەمانکاتدا هاوسەنگی لەپەیوەندییە بازرگانییە بەرفراوانەکانی لەکەنداوی عەرەبیدا دروست دەکات.
 
بنەما فیکری و پێکهاتەیییەکانی پەیوەندیی نێوان ئێران و چین
لەلێکۆڵینەوەی سروشتی پەیوەندییەکانی نێوان تاران و پەکین-دا، دەتوانین سێ خاڵی سەرەکی وەک لێکچوونی بنەڕەتی نێوان هەردوو ڕژێمەکە دەستنیشان بکەین:
 
١- دژایەتیکردنی ئازادییەکان: هەردوو وڵات لەدوژمنایەتی لەگەڵ ئازادییە گشتییەکاندا هاوبەشن و گرنگترین ئەولەویەتیان پاراستنی دەسەڵاتە بەتەنیا بەڕەتکردنەوەی ڕکابەرەکانی دیکەی دەسەڵات لەوڵاتدا.
 
٢- ڕەشبینی بەرامبەر ڕۆژئاوا (لەگەڵ جیاوازیی پراگماتیکی): هەردوو وڵات لەڕەشبینییان بەرامبەر ڕۆژئاوا هاوشێوەن. بەڵام چینییەکان بەپێچەوانەی کۆماری ئیسلامی، لەبەرژەوەندی خۆیان ڕوویان لەهاوکارییە ئابوورییە بەرفراوانەکان لەگەڵ زلهێزەکانی ڕۆژئاوا کردووە.
 
٣- گەندەڵی و چینایەتی دەسەڵات: پیسبوون بە گەندەڵی یەکێکی ترە لەلێکچوونەکانی نێوان هەردوو وڵات. "شازادە سوورەکان/شاهزادگان سرخ"ی چینی وەک "ئاغاکانی ئیسلام" کەڵک وەردەگرن لەپێگەی بنەماڵەکانیان لەلوتکەی هەرەمی دەسەڵات و سامان و نەبوونی ئازادیەکان.
 
وەرچەرخانی مێژوویی پاش ساڵی ١٩٧٩:
 
لەدوای ساڵی ١٩٧٩ دوو هۆکاری سەرەکی لە یەک کاتدا چینیان کردە گرنگترین هاوبەشی بازرگانی ئێران:
 
یەکەمیان: سەرهەڵدانی بەرخۆدانی بەرگە نەگیراوی ئابووری چین بوو کە وای لێکرد ببێتە "کارگەی جیهان".
 
فاکتەری دووهەم: داڕمانی ژمارەیەکی زۆر لە پردی ئابووریی نێوان ئێران و ڕۆژئاوا بوو.
 
لە ئەنجامدا، چین بوو بە گەورەترین هاوبەشی بازرگانی ئێران.
 
 
 
ئەم بابەتە ڕەهەندێکی نوێی گرینگی ئەم دینامیکییە سێ قۆڵییە شیدەکاتەوە: پێشنیاری گواستنەوەی یۆرانیۆمی ڕێژە زۆر پیتێنراوی ئێران بۆ چین، لەگەڵ پێشنیازە تازەکەی ترامپ بۆ بردنی یۆرانیۆمەکەی ئێران لەلایەن چینەوە، هاوکێشەی ململانێکە دەگۆڕێت. لەڕاستیدا ڕۆژ دوای ڕۆژ ململانێکانی نێوان هەردوو دەوڵەتی زلهێزی جیهان و جەمسەرە کاریگەرەکان (ئەمریکا و چین) زیاتردەبێت، بەتایبەت لەڕووی سیاسی و ئابووری و بواری تەکنەلۆژیا، هەردوو دەوڵەت کێبڕکێ و هێزو توانای خۆیان لەنیشانی هێز و هەیمەنەی خۆیان بەسەر جیهاندا چڕکردۆتەوە، بێ ئەوەی بگەڕێینەوە بۆ ساڵانی ڕابردووی ململانێی دوو جەمسەرە گرنگەکە.
 
بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و ململانێی وزە
 
بەپێی داتاکانی وزە چین لەساڵی ٢٠٢٥دا ٣٧٪‌ی پێداویستییەکانی نەوتی چین لەوڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دابینکراوە، بەراورد بەساڵی ٢٠٢٤ بەڕێژەی ٥٪ زیادی کردووە. ئەمە لەکاتێکدایە کە ئەمریکا پشتبەستنی بە نەوتی ناوچەکە بۆ١٥٪ دابەزیوە،ئەم جیاوازییە ئەوە ڕوون دەکاتەوە بۆچی ترامپ دەیەوێت چین پەلکێشی دۆسیەی یۆرانیۆمەکەی ئێران بکات؛ واشنتۆن دەیەوێت پەکین ناچاربکات تێچووی سیاسی و ئەمنیی کۆنترۆڵکردنی تاران بگرێتە ئەستۆ، چونکە هەر تێکچوونێکی ئەمنی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زیانی ڕاستەوخۆ بە ئابووریی چین دەگەیەنێت نەک ئەمریکا.
 
چین ستراتیژیەتێکی درێژخایەنی هەیە بۆ بنیاتنانی پەیوەندی ئابووری قووڵ لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەت لە ڕێگەی پرۆژەی پشتێنە و ڕێگا BRI، کە ئێستا زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلار وەبەرهێنانی لە ناوچەکەدا کردووە.
 
ئەمەش وا دەکات چین ئاستی پەیوەندییە بازرگانییەکانی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر بکات و لەپێگە و هەژموونی ئابووری ئەمریکا بدات.  ئەم ڕکابەرایەتییە دارایی و ستراتیژییە، ڕەهەندێکی گرنگ بە لێدوانەکەی ترامپ دەبەخشێت؛ کاتێک ئەمریکا پێشنیازی بردنی یۆرانیۆمی پیتێندراوی ئێران لە لایەن چینەوە دەکات، لەڕاستیدا دەیەوێت پەکین بخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی قورسی نێودەوڵەتی. ئەمریکا دەیەوێت نیشانی بدات کە چین ئەگەر دەیەوێت ببێتە هێزی یەکەم لە ناوچەکەدا، دەبێت بەرپرسیارێتی تێچووە ئەمنییەکان و چەککردنی ئەتۆمیی تارانیش بگرێتە ئەستۆ، نەک تەنها سوود لەنەوت و بازرگانییەکەی وەربگرێت
 
ململانێی سەربازی و فرۆشتنی چەک
 
لە ساڵی ٢٠٢٥دا، فرۆشتنی چەکی چینی بۆ وڵاتانی ناوچەکە بە ڕێژەی ٤٣٪ بەرز بووەتەوە، لە کاتێکدا ئەمریکا هێشتا یەکەمین دابینکەری چەکە بە بەهای ٨٩ ملیار دۆلار. بەپێی ئاماری پەیمانگای نێودەوڵەتی لێکۆڵینەوەی ئاشتی ستۆکهۆڵم، چین دەیەوێت لە ڕێگەی کەمکردنەوەی نرخی چەک بۆ وڵاتانی ناوچەکە، ئاستی کڕیاری خۆی بەرز بکاتەوە، ئەمەش وا دەکات پەیوەندییەکانی فراوانتر بێت. چین لە هەوڵدایە تەکنەلۆژیای سەربازی پێشکەوتووتر بە نرخی کەمتر لە ئەمریکا پێشکەش بکات، بە تایبەت سیستەمی بەرگری ئاسمانی و درۆنی پێشکەوتوو کە بۆ وڵاتانی ناوچەکە سەرنجڕاکێشن.
 
ئەمریکا لە بەرامبەردا هەوڵی داوە لە ڕێگەی دامەزراندنی پەیمانی نوێی ئەمنی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لەمانگی ئازاری ٢٠٢٥دا ڕاگەیەندرا، بەرەنگاری نفوزی چین ببێتەوە کە تێیدا ٨ وڵاتی ناوچەکە بەشدارن. ئەم هەنگاوە وا دەکات، وڵاتانی کاریگەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیوەندی زیاتر و کارایان لەگەڵ ئەمریکادا هەبێت. لەڕاستیدا بەشێکی زۆر لەڕێککەوتنەکانی ئەمریکا لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەشێکە لەسەپاندنی هێزو تواناو هەژموونی خۆی، تا ئەوەی هاوکێشە سیاسییەکان لەهەموو ئەگەرێکدا بە لای بەرژەوەندییەکانی خۆی یەکلایی بکاتەوە.
 
ئەم پێشبڕکێیە چەکدارییە لەئێستادا گەیشتووەتە قۆناغی تاقیکردنەوەی ڕاستەقینە، لێدوانەکەی ترامپ بۆ ڕادەستکردنی یۆرانیۆمەکە بە پەکین، گەمەیەکی زیرەکانەیە بۆ ناچارکردنی چین تا لە نێوان کەمکردنەوەی گرژییە سەربازییەکان یان تێوەگلان لە شەڕی ڕاستەوخۆدا یەکێکیان هەڵبژێرێت.
 
دیپلۆماسی و نفوزی سیاسی
 
خاڵێکی گرنگی دیکەی ململانێکە، هەوڵەکانی چینە بۆ ناوبژیوانی لەکێشەکانی ناوچەکەدا. لەمانگی شوباتی ٢٠٢٥، چین میانگیری کرد بۆ گەیشتن بەڕێککەوتنێک لەنێوان چەند لایەنی ناکۆکی ناوچەیی، ئەمەش سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی گەورەبوو بۆ پەکین. لەم نێوەندەدا چین هەمان سیاسەتی ئەمریکا، بەڵام بەشێوەو شکڵێکی جیاوازتر بۆپەرەپێدانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی خۆی. ستراتیژی چین لە ناوچەکەدا لەسەر بنەمای عەدەم مودەخەلە لە کاروباری ناوخۆی وڵاتان و پەیوەندی پراگماتیکی بێ مەرجە، کە بەلای زۆربەی حکومەتەکانی ناوچەکەوە سەرنجڕاکێشە. لەلایەکی دیکەوە، ئەمریکا پابەندی بە پرسەکانی مافی مرۆڤ و دیموکراسی ڕاگەیاندووە لەپەیوەندییەکانیدا لەگەڵ وڵاتانی ناوچەکە، ئەمەش لەهەندێک حاڵەتدا نەبووەتە جێگەی پەسەندی حکومەتەکان. وڵاتان دەبینن پشتیوانییەکانی ئەمریکا زیاتر لە چوارچێوەی گوتارو بەڵێندایە نەک واقع و کردار، ئەمەش ڕێگە بۆ چین خۆش دەکات جێگەی ئەمریکا بگرێتەوە لەهەندێک بۆشایی ئەمنیدا.
 
لە تیشکی ئەم دۆخە دیپلۆماسییەدا، پێشوازیی ئەگەریی چین لە پێشنیاری گواستنەوەی یۆرانیۆمی ئێران بۆ خاکەکەی، دەکرێت وەک لوتکەی سەرکوتکردنی دیپلۆماسیی پەکین لە ناوچەکەدا تەماشا بکرێت. ئەم هەنگاوە دەیسەلمێنێت کە سیاسەتی "پراگماتیکی بێ مەرج"ی چین، ئێستا ناچارە بەرپرسیارێتییەکی قورسی نێودەوڵەتی هەڵبگرێت کە ڕاستەوخۆ داهاتووی ئەتۆمیی تاران دیاری دەکات.
 
تەکنەلۆژیا و هێزی نەرم
 
لەبواری تەکنەلۆژیاشدا، وەبەرهێنانەکانی چین لەژێرخانی دیجیتاڵی وڵاتانی ناوچەکەدا بە ڕێژەی ٦٧٪ زیادی کردووە لە ساڵی ٢٠٢٥، بەپێی ڕاپۆرتەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی دیجیتاڵی بەیروت، شەش وڵاتی ناوچەکە بەشداری لە پرۆژەی “ڕێگای دیجیتاڵی ئاوریشم”ی چیندا کردووە. چین سەرمایەگوزاری گەورەی لەبواری  G5و زیرەکی دەستکرد لە ناوچەکەدا کردووە کە ئەمریکا لەم بوارەدا دواکەوتووە، ئەمەش بووەتە هۆی گۆڕانی هاوسەنگی هێز لەبواری تەکنەلۆژیادا.
 
ئەمریکا لەبەرامبەردا هەوڵیداوە لەڕێگەی پرۆگرامی “ژێرخانی پاکی دیجیتاڵ” سەرمایەگوزاری لەناوچەکەدا بکات، بەڵام ئەم هەوڵانە هێشتا بەرهەمێکی نەبووە.
 
ئەم باڵادەستییە تەکنەلۆژییەی چین و هاوکارییە مانگە دەستکردییەکانی لەگەڵ تاران، وایکردووە واشنتۆن پرسی یۆرانیۆمەکە وەک کارتێکی گوشار بەکاربهێنێت بۆ تاقیکردنەوەی پەکین. ئەگەر چین ڕازی بێت بەبردنی یۆرانیۆمەکە، دەبێت سیستەمی چاودێریی تەکنەلۆژیی خۆی بخاتە خزمەت پاراستنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەمەش هێزی نەرمی چین وەک "ناوبژیوانێکی بەرپرسیار" پیشان دەدات نەک تەنها هاوبەشێکی بازرگانی ئێران.
 
کاریگەرییان لەسەر کێشە هەرێمییەکان  کاریگەری ململانێکان لەسەر قەیرانەکانی یەمەن، پەیوەندی ئێران-سعودیە، و پرسی فەلەستین. جیاوازی ستراتیژی چین “سوود بۆ هەموو لایەک” و ڕوانگەی ئەمریکا
 
دزەکردنی ڕاپۆرتێکی نهێنی ئەمریکا سەبارەت بە ناردنی چەکی چینی بۆ گروپەکانی ناوچەکە، ئەمریکا چین بەوە تۆمەتبار دەکات، کە لەساڵی ٢٠٢٥یشدا بەردەوامە لە دژایەتیکردنی هەژموون و پێگەی وڵاتەکەی ئەمەش لەڕێگەی پێدان چەک بەو گرووپە چەکدارانەی ڕووبەڕووی ئەمریکا دەبنەوە. ململانێی نێوان چین و ئەمریکا لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین ڕەهەندی گرتووەتەوە و کاریگەری قووڵی لەسەر هاوکێشەی هێز لە ناوچەکەدا هەبووە.
 
وڵاتانی ناوچەکە هەوڵدەدەن سوود لەم ململانێیە وەربگرن و هاوسەنگی لەپەیوەندییەکانیاندا لەگەڵ هەردوو زلهێزەکەدا بپارێزن، کە ئەمەش بووەتە هۆی ئاڵۆزتر بوونی دۆخەکە.  سیاسەتی وڵاتانی ناوچەکە لەئایندەدا زیاتر بەرەو فرەلایەنی دەڕوات، چونکە هیچ وڵاتێک نایەوێت تەنها پشت بە یەک زلهێز ببەستێت. بە ڕوونی و ڕاشکاوی، بەشێک کە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، نایانەوێت ببنە قوربانی سیاسەت و ململانێکانی نێوان هەردوو زلهێزەکە و هاوسەنگی دەپارێزن.
 
حکومەتەکانی ناوچەکە، ستراتیژیەتی "بێلایەنیی ئەرێنی" پەیڕەو دەکەن بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی خاک و بەرژەوەندییەکانیان ببێتە مەیدانی جەنگی ڕاستەوخۆی واشنتۆن و پەکین. بۆیە لەدۆسیەی ئاڵۆزی وەک پرسی ئەتۆمی و یۆرانیۆمی ئێراندا، ئەم وڵاتانە پێشوازی لەهەر ڕێککەوتنێکی هاوبەشی ئەمریکا و چین دەکەن کەسەقامگیرییان بپارێزێت و نەیانخاتە ناو ململانێی زۆرەملێوە.
 
چین لە جەنگی ئێران و ئەمەریکادا؛
 
بۆچوونەکان لەبارەی رۆڵی چین لە ئەمەریکا لە میانی شەڕی دژ بە ئێران جیاوازن، هەندێک پێیانوایە رۆڵی ئەو وڵاتە کاریگەر و هەندێکی تر رۆڵی بەسنوردار دەبینن.
 
جوڵەی نەرم 
 
لەکاتێکدا دیپلۆماسی پاکستان پێشەنگی هەوڵەکان بوو بۆ نێوەنگیری نێوان ئەمەریکا و ئێران، بەڵام چین بە وریاییەوە مامەڵە دەکات لەدوای شکستهێنانی گەڕی یەکەمی دانوستان.
 
وانگ یی، وەزیری دەرەوەی چین، داوای لەهاوتا پاکستانییەکەی کرد هاوکار بێت لەپاراستنی ئاگربەستە کاتییەی بەزەحمەت بەدەستهاتوو.
 
هەرچەندە وەزیرە چینییەکە لەگفتوگۆیدا لەگەڵ عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، جەختیکردەوە پەکین هێشتا پاڵپشتی تاران دەکات، بەڵام داواشیکرد گەرووی هورمز دووبارە بکرێتەوە بۆ دەستەبەرکردنی ئازادی هاتوچۆی دەریایی.
 
ئەمە نیگەرانی چین دەردەخات لەبەردەوامی داخستنی ئەم ڕێڕەوە گرنگەی وزە و کاڵا چینییەکان؛ چونکە چین زیانێکی زۆر دەکات ئەگەر ململانێکان بەردەوام بن، بەوپێیەی نزیکەی سێیەکی هاوردەی نەوتی خاوی چین سەرچاوەکەی کەنداوی عەرەبییە، هەروەها چین پشت بە هەناردەکردن دەبەستێت بۆ پاڵپشتی ئابوورییەکەی، بۆیە بەرزبوونەوەی تێچووی وزە دەبێتە هۆی دابەزینی خواست لەسەر کاڵا چینییەکان.
 
خەمی چین
 
چارەسەرکردنی کێشەی نێوان ئەمەریکا و ئێران بووەتە خەمی گەورەی چین، بەوپێیەی بایەخدان بە هاوردەکردنی وزە و ناردنە دەرەوەی کاڵا لە ئەولەویەتی کاری چینییەکانە.
 
سەرۆکی چین، پێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکانی ئیدانە کرد و بە گەڕانەوە بۆ "یاسای دارستان" وەسفی کرد (وەک ئاماژەیەکی ناڕاستەوخۆ بۆ دۆناڵد ترەمپ)، هەروەها پلانێکی پێنج خاڵی چینی-پاکستانی بۆ چارەسەری ئاڵۆزییەکان خستەڕوو کە بۆ یەکەمجار لە ٣١ی ئازاردا لەپەکین ڕاگەیەندرا، کە پێکهاتبوو لە: ئاگربەستی دەستبەجێ، دەستپێکردنی دانوستانەکانی ئاشتی، ڕاگرتنی هێرش بۆ سەر ئامانجە مەدەنییەکان، دەستەبەرکردنی تێپەڕبوونی سەلامەتی کەشتییەکان بە گەرووی هورمزدا و ڕێزگرتن لەمیساقی نەتەوە یەکگرتووەکان.
 
ئەمە ڕەنگدانەوەی ئەوەیە چین بەوریاییەکی زۆرەوە خۆی لە تێوەگلان لە ئاڵۆزییەکان دەپارێزێت سەرەڕای زیادبوونی نیگەرانییەکانی لەکاریگەری جەنگ لەسەر ئابوورییەکەی.
 
ئەمە ئاماژەشە بۆ پشتگوێخستنی داواکارییەکانی ئێران کە داوای لە چین کردبوو ئاسایشی بۆ دەستەبەر بکات. چین پێگەی خۆی وەک گەورەترین هاوبەشی بازرگانی ئێران بەکارنەهێناوە بۆ فشارخستنە سەر تاران تا داواکارییەکانی ئەمریکا قبوڵ بکات.
 
نیگەرانی ئەمریکا
 
سەرەڕای ڕۆڵە دیپلۆماسییە وریایەکەی چین، هەندێک لە واشنتۆن بە نیگەرانییەوە دەڕواننە ڕۆڵە ڕانەگەیەندراوەکەی پەکین کە هەندێک ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی "نیویۆرک تایمز" و تۆڕی "سی ئێن ئێن" ئاماژەیان پێ کردووە، بۆ نموونە کاتێک ڕایانگەیاند کە ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا زانیارییان دەستکەوتووە کە ڕەنگە چین لە ماوەی جەنگدا بارێکی موشەکی سەرشان (دژە فڕۆکە)ی بۆ ئێران ناردبێت، هەرچەندە بۆ ئەمە بەڵگە لەبەردەستدا نییە.
 
ئەوانەی گومانیان لە ڕۆڵی چین هەیە وەک ڕکابەرێکی ستراتیژی ئەمریکا، پێیانوایە ئەو مشتومڕەی لە ناو پەکیندا هەیە دەربارەی ناردنی موشەک بۆ ئێران، ئاماژەیە بۆ ئەوەی چین تا چەند هەست بە گرنگی ئەم ململانێیە دەکات. >  ئاماژە بەوەش دەکەن کە ئاژانسە هەواڵگرییەکان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی چین بە نهێنی هەڵوێستی لە جەنگەکەدا گرتووەتە بەر، لە ڕێگەی ڕێگەدان بە هەندێک کۆمپانیا بۆ ناردنی ماددەی کیمیایی و سووتەمەنی و پێکهاتەیەک کە دەکرێت لەبەرهەمهێنانی سەربازیدا بەکاربهێنرێن.
 
ئەم ڕاپۆرتانە گومانی زیاتریان بەدوای خۆیاندا هێنا چەند ڕۆژێک پێش ڕێککەوتنی ئاگربەست، کاتێک ئێرانییەکان دوو فڕۆکەی جەنگی ئەمریکییان بە موشەکی سەرشان خستە خوارەوە، کە ئەمریکییەکان پێیانوایە چینییە و بە "مانپاد" (MANPADS) دەناسرێت، کە توانای خستنەخوارەوەی ئەو فڕۆکانەی هەیە لە بەرزی نزمدا دەفڕن.
 
وتەبێژی باڵیۆزخانەی چین لە ویلایەتە یەکگرتووەکان نکوڵی لەوە کرد وڵاتەکەی موشەکی بۆ ئێران ناردبێت، بەڵام ئەمە گومانەکانی لەڕۆڵی هاوبەشی چینی-ڕووسی نەڕەواندەوە، کە پێیانوایە ئەمە هەلێکی زێڕینە بۆ ڕکابەرە بەهێزەکانی ئەمریکا تا تێچووی جەنگ لەسەر واشنتۆن زیاد بکەن و پێدەچێت سوپای ئەمریکا زیاتر تێوەگلێنن لە ململانێیەکدا کە دەتوانێت هێز و ڕۆڵی باڵادەستی ئەمریکا لە جیهاندا لاواز بکات؛ بەتایبەت دوای ئەوەی هەواڵگری ئەمریکا بەڵگەی دەستکەوتووە کە ڕووسیا زانیاری هەواڵگری ئاسمانی وردی داوە بە سوپای ئێران لە بەئامانجگرتنی کەشتییە ئەمریکییەکان و دامەزراوە سەربازیی و دیپلۆماسییەکان لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
 
چین و نەوتی ئێران
 
بەپێی ڕاپۆرتێکی لیژنەی پێداچوونەوەی پەیوەندییە ئابووری و ئەمنییەکانی نێوان ئەمریکا و چین، چین نزیکەی ٩٠٪ی هەناردەی نەوتی ئێرانی کڕیووە، ئەمەش دەیان ملیار دۆلار داهاتی ساڵانە دابین دەکات کە پاڵپشتی بودجەی حکومەتی ئێران و چالاکییە سەربازییەکانی دەکات.
 
بەپێی راپۆرتی لیژنەکە، چین یارمەتی ئێران دەدات بۆ دەربازبوون لەسزاکانی ئەمریکا، لەکاتێکدا ئێران نەوت بە نرخێکی کەم دەداتە چین، تاران بەشداری هەوڵەکانی پەکین دەکات بۆ لاوازکردنی ئەو سیستەمە جیهانییەی ئەمریکا ڕابەرایەتی دەکات، لەوانە لەڕێگەی ڕێکخراوە جێگرەوەکانی وەک کۆمەڵەی "بریکس" و "ڕێکخراوی شانگهای بۆ هاوکاری".
 
سەرەڕای واژۆکردنی "ڕێککەوتنامەی هاوبەشی ستراتیژی گشتگیر" لە ساڵی ٢٠٢١ بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ، چین کارئاسانی دەکات بۆ تاران تا کاریگەری سزاکان کەم بکاتەوە لەڕێگەی تۆڕە بازرگانی و داراییەکانی و گواستنەوەی تەکنەلۆژیا.
 
بانکە چینییەکان و کۆمپانیا وەهمییەکان پرۆسەکانی فرۆشتنی نەوت و گەیشتن بەو تەکنەلۆژیایانەی کەپاڵپشتی بەرنامە موشەکی و درۆنەکانی ئێران دەکەن، ئاسان دەکەن.
 
 
 
سوپای چین کە بە خێرایی گەشە دەکات، خاوەنی تۆڕێکی فراوانی بنکەی دەرەکی نییە وەک ئەمریکا. بۆیە زۆر قورس دەبێت بۆ چین کە گەرەنتی ئەمنی بداتە ئێران، هەروەها پەکین بەهۆی ئەولەویەتە دژبەیەکەکانەوە قۆڵبەستکراوە؛ پێویستی بە ئیدارەدانی کاریگەرییە ئابوورییەکانی قەیرانی وزە و ڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆندا هەیە .
 
شێوازی دەستوەرنەدان
 
چین کە زۆرجار بانگەشەی دەستوەرنەدان لە کاروباری وڵاتانی تر دەکات، دەیەوێت وەک ڕێبەرێکی جیهانی دەربکەوێت لەم بوارەدا.بە پێچەوانەی ئەمریکاوە کە لەڕێگەی هاوپەیمانییە بەرگرییەکانەوە باڵادەستی خۆی پاراستووە، چین تەنها یەک هاوپەیمانی هەیە بەپێی پەیماننامە کە ئەویش کۆریای باکوورە.
 
فەرمانڕەوایانی چین نایانەوێت پابەند بن بە بەرگرییکردن لەوڵاتێکی تر، لە ترسی ڕاکێشانیان بۆ ناو جەنگێکی گرانبەها کە لە کۆتاییدا هێزی وڵاتەکەیان لاواز بکات.
 
هەرچەندە جەنگ سوودی بۆ پەکین هەیە چونکە ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەرقاڵ دەکات لەبری تیشکخستنە سەر ناوچەی زەریای هیندی و هێمن، بەڵام زیانە ئابوورییەکان کە لە کەمبوونەوەی یەدەگی نەوتی ستراتیژیدا دەردەکەون، زۆر لە دەستکەوتە جیۆپۆلیتیکییەکان گەورەترن.
 
چین نایەوێت لۆمە بکرێت ئەگەر دانوستانەکانی ئاشتی شکستیان هێنا. بەڵگەش بۆ ئەوە کاتێک بەرپرسانی ئێران ستایشی چینیان کرد بۆ بەشداریی لە ڕێککەوتنی ئاگربەستی  پێشوو، پەکین هیچ ڕۆڵێکی خۆی لەو بارەیەوە پشتڕاست نەکردەوە و نکوڵیشی لێ نەکرد، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی تەنها ڕۆڵێکی ناڕاستەوخۆی هەبووە و هانی لایەنەکانی داوە بۆ دانیشتن لەسەر مێزی گفتوگۆ.
 
ئەمە گوتاری گشتی چینی لە کاتی جەنگەکەدا ڕوون دەکاتەوە کە زۆربەی کات بێلایەن بوو، ڕەنگە بەهۆی ئەو پەیوەندییە ئابوورییە بەهێزانەی چین بە وڵاتانی عەرەبی کەنداوەوە دەبەستێتەوە کە کەوتبوونە بەر هێرشی ئێران.
 
چین گرنگییەکی زیاتر بە پەیوەندی لەگەڵ هاوبەشەکانی لە کەنداو دەدات بەراورد بە ئێران، چونکە پەیوەندییە ئابووری و تەکنەلۆژی و وزەییەکان لەگەڵ وڵاتانی کەنداو لە زۆر ڕووەوە لە ڕووی ستراتیژییەوە بۆ چین گرنگترن لە هەر پەیوەندییەک کە بە ئێرانەوە بیبەستێتەوە. بەپێی راپۆرتێکی ئەلجەزیرە، چارەنووسی کۆگاکانی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران بووەتە هەستیارترین خاڵی دانوستانەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ، لە کاتێکدا ماوەی ئاگربەستەکە بەرەو تەواوبوون دەچێت.
 
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رایگەیاند کە واشنتن لەگەڵ تاران کار دەکات بۆ دەرهێنانی پاشماوەی یۆرانیۆمی ژێر داروپەردەی بنکە ئەتۆمییە بۆردومانکراوەکان و گواستنەوەیان بۆ ناو خاکی ئەمریکا.
 
لە بەرامبەردا، وەزارەتی دەرەوەی ئێران بە توندی ئەم پێشنیارەی رەتکردەوە و رایگەیاند کە یۆرانیۆمی وڵاتەکەیان وەک خاکەکەیان "پیرۆزە" و بۆ هیچ شوێنێک ناگوازرێتەوە.
 
لە ئێستادا سێ بژاردەی سەرەکی لەسەر مێزی گفتوگۆکانن: یەکەمیان، گواستنەوەی یۆرانیۆمەکە بۆ ئەمریکا کە تاران رەتی دەکاتەوە.
 
دووەمیان، رادەستکردنی بە لایەنێکی سێیەم وەک روسیا یان چین؛ مۆسکۆ و پەکین ئامادەیی خۆیان نیشانداوە بۆ وەرگرتنی نزیکەی 440 کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراو یان کەمکردنەوەی ئاستی پیتاندنەکەی.
 
بژاردەی سێیەم بریتییە لە هێشتنەوەی یۆرانیۆمەکە لە ناو خاکی ئێراندا بەرامبەر بە راگرتنی پرۆسەی پیتاندن بۆ ماوەیەکی درێژخایەن و خستنەژێر چاودێرییەکی توندی نێودەوڵەتی.
 
ئەم ململانێیە کە لە 28ی شوباتەوە بە هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل دەستی پێکرد، ئێستا بەستراوەتەوە بە گەیشتن بە رێککەوتن لەسەر ئەم دۆسێیە و کێشەکانی تری وەک گەمارۆی دەریایی و ئاسایشی گەرووی هورمز لە مانگی نیساندا.
 
پێشنیازەکەی ترامپ بۆ بردنی یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی ئێران لەلایەن چین، ڕۆڵی پەکین لە کڕیارێکی ئابوورییەوە دەگۆڕێت بۆ بەرپرسیارێتییە سیاسی و ئەمنییە قورسەکان وەک زلهێزێکی جیهانی. لەسەردانی داهاتووی ترامپ بۆ پەکین، ڕادەستکردنی یۆرانیۆمەکە بە چین (یان ڕووسیا) دەبێتە واقیعیترین ڕێگەچارە؛ چونکە هەم کەرامەتی سیاسیی ئێران دەپارێزێت کە ئامادە نییە تەسلیمی ئەمریکای بکات، و هەم نیگەرانییە ئەمنییەکانی واشنتۆنیش لەبارەی پیتاندنەوە دەڕەوێنێتەوە. لە سێبەری ئەم ململانێیەدا، وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستە سیاسەتێکی هاوسەنگ بگرنەبەر، بە شێوەیەک سوود لە دەستێوەردانە دیپلۆماسییەکانی چین وەربگرن بۆ پاراستنی ئاسایشی وزە و گەرووی هورمز، بەبێ ئەوەی هاوپەیمانییە ئەمنییە ستراتیژییەکانی خۆیان لەگەڵ ئەمریکادا بخەنە مەترسییەوە.
 
کۆتایی جەنگ و داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چیتر تەنها لەواشنتۆن و تاران دیاری ناکرێت، بەڵکو بەستراوەتەوە بەوەی کە پەکین تا چەند ئامادەیە نەرمی دیپلۆماسی و هێزی تەکنەلۆژی خۆی بۆ چەسپاندنی ئاشتییەکی درێژخایەن بخاتە گەڕ.